Σάββατο, 26 Νοεμβρίου, 2022

Εγγραφή στο Newsletter

Limassol Today - Asset 10
ΑΡΧΙΚΗΛΕΜΕΣΟΣIDENTITYΔιαπνοές στο χώρο και τον χρόνο: Το όραμα του Χριστόδουλου Σώζου...

Διαπνοές στο χώρο και τον χρόνο: Το όραμα του Χριστόδουλου Σώζου για τον Δημόσιο Κήπο

Γράφει η Σεβίνα Φλωρίδου

Ο δημόσιος κήπος της Λεμεσού καθορίζει τις ανατολικές παρυφές του ιστορικού κέντρου της πόλης, όπως αναπτύχθηκε περί τα τέλη της τουρκοκρατίας και αρχές της Αγγλοκρατίας. Διακρίνουμε στον χάρτη του:

H.H. Kitchener του 1883, στις ανατολικές παρυφές της πόλης εκτάσεις αγροτικής γης, αλακάτια, μια λιμνούλα, καθώς και χωματόδρομο ο οποίος οδηγεί από τον παραλιακό δρόμο προς στην οικία του Άγγλου Eπιτρόπου.

O πίνακας του Καλυμνιώτη ζωγράφου Μιχαήλ Κουφού (γεν.1875), περί το 1900 , επιβεβαιώνει με την απεικόνιση τoυ, την περιοχή αυτή, όπως καταγράφεται και στην αποικιοκρατική χαρτογράφηση.

Limassol Today - Image 1 5
Εικόνα 1, τμήμα από τον χάρτη της Λεμεσού, του H.H.Kitchener, 1883
Limassol Today - Image 1 6
Εικόνα 2, Πίνακας Μιχαήλ Κουφού, 1900,στον ίδιο χώρο.

Η χαρτογράφηση στις τότε παρυφές της πόλης, προετοιμάζει τις μελλοντικές πολεοδομικές επεκτάσεις της πόλης πράγμα που επιβεβαιώνεται από την δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα, το Cyprus Gazette, στις 4 Νοεμβρίου 1903, όπου γνωστοποιείται η απόφαση της αποικιοκρατικής κυβέρνησης για δημιουργία του δημόσιου κήπου της Λεμεσού, στον συγκεκριμένο χώρο στα ανατολικά της τότε πόλης, σε γη που απαλλοτριώθηκε:

Limassol Today - Image 1
Εικόνα 3, Δημοσίευση απαλλοτρίωσης, στο Cyprus Gazette, 4 Νοεμβρίου 1903.

Κυβερνήτης της Κύπρου κατά την περίοδο αυτή υπήρξε ο Άγγλος William Haynes-Smith (1898–1904), του οποίου η κόρη, η Anne Villiers, ζωγράφησε τους κήπους του τότε κυβερνείου της Λευκωσίας. Η τοπιοτέχνηση των κήπων αυτών είχε προηγηθεί κατά την θητεία του πρώτου κυβερνήτη, Sir Garnet Wolsley (1878-1879 ) όταν ο ίδιος είχε αναθέσει την τοπιοτέχνηση των κήπων του κυβερνείου σε Μαλτέζο αρχιτέκτονα τοπίου . Ο πίνακας της Villiers (1898), ‘View from my bedroom window’, απεικονίζει ένα ώριμο κήπο με παρτέρια από πολύχρωμα λουλούδια της ανατολής (όπως συστάδες από κρίνους και ίριδες) με φόντο ψηλά δέντρα (ευκάλυπτους, κυπαρίσσια και πεύκα), σε ελεύθερη διάταξη. Η εικόνα επιμελημένου ‘φυσικού’ τοπίου αποτελούσε καινοτομία στην ιστορία της τοπιοτέχνησης στην Κύπρο, την οποία εισήγαγαν οι Άγγλοι από τις αρχές της παρουσίας τους στο νησί, για σκοπούς καθαρά δικής τους αναψυχής και απόλαυσης.

Limassol Today - Image 2 1
Εικόνα 4, Αnne Villiers (1898), ‘View from my bedroom window’, συλλογή CVAR.

Για να καταλάβουμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο ωρίμασε το όραμα για ένα κήπο δημόσιας χρήσης, θα πρέπει να κατανοήσουμε την ευγενή ενασχόληση, σχεδόν πάθος, την εποχή εκείνη, για τη δημιουργία κήπων ως χώροι όχι μόνο για την απόλαυση ή κατανόηση της φύσης, αλλά και ως χώροι οι οποίοι μπορούσαν να αναπλάθουν και δημιουργηθούν αρμονικά μέσα από την ελεγχόμενη εφαρμογή επιστημονικών γνώσεων αλλά και ως ενδείξεις πολιτικής εξουσίας.

Κατά μήκος του παραλιακού μετώπου στην Λεμεσό, είναι έκδηλη η (χαμένη δυστυχώς) πρόθεση από πλευράς τοπιοτέχνησης στις αρχές του αιώνα, σύνθεσης μιας δομημένης μάζας πρασίνου αποτελούμενης από τα χαμηλότερα περιβόλια και τους κήπους με τα χαρακτηριστικά κυπριακά φυτά (όπως ελιές, χαρουπιές, οπωροφόρα), που πλαισίωναν εκατέρωθεν τον Δημόσιο κήπο με την σύνθετη του δόμηση από ψηλά πεύκα, φίκους, φοινικιές και ευκαλύπτους στο κέντρο του κήπου.

Η διοικητική πράξη αγοράς της ‘χωράφας του Χρυσοστομίδη’ από την τότε Αγγλική διοίκηση για σκοπούς δημιουργίας του δημόσιου κήπου ολοκληρώθηκε το 1904. Θα πρέπει να είχε προηγηθεί αρκετή διαδικαστική προεργασία, κρίνοντας από τον αριθμό φακέλου της υπόθεσης στην ίδια δημοσίευση, που φέρει ημερομηνία το 1902.

Η χωροθέτηση του δημόσιου κήπου στις ανατολικές παρυφές της πόλης, μάλλον στόχευε στην ευρύτερη χωροθέτηση ενός ’πράσινου δακτύλου’ που θα περιτριγύριζε την ιστορική πόλη, προφέροντας ένα κυκλικό πράσινο πνεύμονα μεταξύ της παλιάς και της νέας πόλης που θα επεκτεινόταν γύρω από το κέντρο, στα πλαίσια της πολεοδομικής φιλοσοφίας των ‘radial garden cities’, χαρακτηριστική για την εποχή με εμπνευστή τον Άγγλο Ebenezer Howard . Φωτογραφίες εποχής δείχνουν την οδό Γλάδστωνος πλούσια δεντροφυτεμένη. Φαίνεται να χαράκτηκε πολεοδομικά μια κυκλική δακτύλιος πρασίνου κατά μήκος της βόρειας παρυφής της δομημένης πόλης, ξεκινώντας από τον δημόσιο κήπο ανατολικά, ακολουθώντας την λεωφόρο Γλάδστωνος στις βόρειες παρυφές της, μέχρι τον ποταμό Γαρύλλη στα δυτικά, όπου αναφορές της εποχής τον καθιστούν επίσης σταδιακά χώρο περιπάτου.

Limassol Today - Image 2 2
Εικόνα 5α, χάρτης χάραξης του πράσινου δακτυλίου επί Αγγλοκρατίας στις παρυφές της πόλης
Limassol Today - Image 2 3
Εικόνα 5β Περίπατος Λεμεσιανών σε δεντροφυτεμένο δρόμο της πόλης.

Όμως οι τότε Λεμεσιανοί, τα πρώτα χρόνια που η περιοχή απαλλοτριώθηκε για τον δημόσιο κήπο, αποκαλούσαν τον άδειο αυτό χώρο, με το τοπωνύμιο ‘Ακανθόκηπος’, γιατί από το 1902 έως το 1905 δεν είχαν γίνει καθόλου έργα, με αποτέλεσμα να γεμίσει με αγριόχορτα . Μετά την περίοδο αυτή της διοικητικής αδυναμίας και απραξίας, ο κήπος εκχωρήθηκε στη συνέχεια, το 1908 στον Δήμο Λεμεσού, επί δημαρχίας Χριστόδουλου Σώζου . Στην σύντομη θητεία του, ο κήπος απέκτησε όχι μόνο την μέγιστη του αναδιαμόρφωση, αλλά και τη φιλοσοφία ανάπλασης του, η οποία ανήκε στον ίδιο αφού πρωτοστάτησε στην σοβαρή εργασία για τη μετατροπή του ‘Ακανθόκηπου’ σε Βοτανικό Κήπο. Συνεπώς, η ιδέα και η εκτέλεση για δημιουργία ενός βοτανικού κήπου (botanical garden), κατά το αγγλικό πρότυπο, με βασικό στόχο την προσφορά του για την αναψυχή και κοινωνική ψυχαγωγία της πόλης, ανήκει αποκλειστικά στον διορατικό τότε δήμαρχο.

Limassol Today - Image 2 4
Εικόνα 6, Περί το 1908 (εικάζεται ότι στη φωτογραφία είναι ο ίδιος ο Σώζος, με καπέλο),
διαμορφώνονται τα πρώτα παρτέρια.
Γλάστρες με τριανταφυλλιές και άλλα λουλούδια, ετοιμάζονται για φύτευση καθώς έχουν ήδη φυτευτεί φοινικιές.

Μελετώντας την κάτοψη του κήπου από τους χωρομετρικούς χάρτες του 1930 , διακρίνουμε ότι ο χώρος εντός του κήπου, έκτασης 65.885 τ.μ. περίπου, αρχικά διαχωρίστηκε από ένα κεντρικό αυλάκι άρδευσης το οποίο διοχέτευε από τα βόρεια ρέμα ονόματι ’Βαθιάς Ποταμός’ προς την ακτογραμμή, μέσω κοίτης με ορθογώνια διατομή, η οποία ίσως αρχικά να ήταν με χωμάτινα πρανή (τύπου swale) για να βοηθηθεί η ανάπτυξη του ριζικού συστήματος των νέο-φυτεμένων δέντρων. Φαίνεται ότι το πότισμα του κήπου ενισχύθηκε και με αλακατόλακκο στην βόρειο-δυτική γωνιά, ενδυναμώνοντας πιο σύγχρονες μεθόδους εμπλουτισμού του υδροφόρου φορέα με την παραδοσιακή γνώση της άρδευσης των περιβολάρηδων της περιοχής.

Οι εκατέρωθεν πλευρές του διαχωρισμένου από τον αύλακα κήπο, ενοποιήθηκαν στη συνέχεια με δύο δέσμες καμπύλομορφών μονοπατιών – αλέες , που συναντιόντουσαν στο κέντρο του κήπου. Η μία καμπυλωτή αλέα ξεκινούσε από τις εκατέρωθεν γωνιές του κήπου προσφέροντας πρόσβαση στην πλευρά της παραλίας, ενώ καμπύλωνε στον κέντρο του κήπου. Εκεί συναντούσε την καμπυλωτή αλέα από την αντίθετη βόρεια πλευρά όπου η αλέα αυτή κατέληγε σε δικές της προσβάσεις στην βόρειο-δυτική πλευρά (προς την οδό Αναστάση Σιούκρη) , καθώς και στην ανατολική πλευρά (προς την οδό Βύρωνος). Τα ημικυκλικά παρτέρια που περικλείονταν από τις αλέες αλλά μοιράζονταν από το κεντρικό αυλάκι νερού, φυτεύονταν κατά μήκος των παρυφών τους με δεντροστοιχίες, ενώ στο κέντρο διαμορφώνονταν παρτέρια, είτε με άνθη ή με συστάδες διάφορων ποικιλιών εξωτικών δέντρων κυρίως εισαγωγές το νότιο ημισφαίριο.

Limassol Today - Image 2 5
Εικόνα 7, 1908, (J Foscolo), H οκτάγωνη εξέδρα διεξαγωγής συναυλιών, πλαισιωμένη με πλούσια παρτέρια.

Στα δυτικά του κεντρικού κομβικού σημείου συνένωσης των αλεών, δημιουργήθηκε επίσης κατά το 1908, επί δημαρχίας Χρ. Σώζου, οκτάγωνη εξέδρα όπου, ‘Τα κυριακάτικα πρωινά…και για πολλές δεκαετίες, η φιλαρμονική του Δήμου Λεμεσού έδινε κονσέρτα ψυχαγωγώντας γενιές και γενιές λεμεσιανών, αλλά μορφώνοντας τους ταυτόχρονα, και γνωρίζοντας τους τα αριστουργήματα της κλασσικής μουσικής’ .

Σε καρτ ποστάλ των αδελφών Avedissian του 1930, διακρίνουμε την ώριμη πια δενδροφύτευση στις αλέες πλάι στην εξέδρα μουσικής. Οι σειρές από κυπριακά πεύκα εμπλουτίζονται με γραμμικά παρτέρια από άνθη, φοινικιές (Washingtonia, από τη Αμερική), μεσογειακές φοινικιές (Phoenix dactylifera), επίσης Αροκάριες (από Χιλή ή Αργεντινή), Ευκάλυπτοι (από Αυστραλία) καθώς επίσης και διαμορφωμένες περιφράξεις παρτεριών με θάμνους δάφνης ή Pittosporum tobira (από άπω ανατολή). Η συλλογή εμπλουτίστηκε και με Βιστερία (Wisteria, από Νότια Αφρική) Ποϊνσέτια (κοινώς ’Γλώσσα της πεθεράς’, με προέλευση το Μεξικό), Βουκαιμβίλιες και Φλαμπουαγιές (το Φλογόδεντρο, Delonix regia) τα δύο τελευταία από την Νότια Αμερική.

Αν ζούσε σήμερα ο Χριστόδουλος Σώζος τι θα έλεγε για τον επιπόλαιο τρόπο που χρησιμοποιούμε την πόλη και ιδιαίτερα τον Βοτανικό του Κήπο? Πόσες ‘καινοτόμες χρήσεις’ έχουν προστεθεί που στο τέλος δυσχεραίνουν το χώρο οδηγώντας στην σταδιακή εξαφάνιση της βλάστησης του? Έχουμε όλοι χρέος φροντίδας και χρέος μνήμης (σε ποια πολιτισμένη χώρα έχει επιτραπεί η σταδιακή αποξήλωση ιστορικού βοτανικού κήπου με εκτάσεις τσιμέντωμένων επιφανειών στη θέση φυτών, για την εμπορική προώθηση προϊόντων και product placements ‘δωρητών’?)

Ο μόνος τρόπος για να τιμήσουμε τον δημιουργό του Δημόσιου αυτού ιστορικού βοτανικού κήπου, δημιούργημα ενός εκ των μεγαλύτερων και γνησιότερων ευεργετών της Λεμεσού (με μόνο του σφάλμα ότι έχασε την ζωή του για τα ιδεώδη του πολύ νέος) δεν είναι τιμώντας τον με ένα μικρό ανδριάντα ο οποίος ανεπίστρεπτα καταβροχθίζεται από πρόχειρους ή και μόνιμους ασυμβίβαστους με την παρακαταθήκη του νεοτερισμούς.

Είναι με το να κηρυχθεί ολόκληρος ο κήπος διατηρητέος, και να φέρει το όνομα του: «Ιστορικός Βοτανικός κήπος Χριστόδουλου Σώζου», ώστε σταδιακά να επαναφέρουμε το χώρο στο πνεύμα του δημιουργού. Για να μην ξεχνάμε ότι η ιστορία ενός τοπίου το οποίο οραματίστηκε πριν 114 χρόνια, πρέπει να διαρκεί πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε πρόσκαιρη διεκπεραιωτική θητεία.

Limassol Today - Image 2 6
Εικόνα 8, (J A Dixon) Το μνημείο του Χρ. Σώζου και οι αλέες από πουρί, περί το 1960. Η βλάστηση σήμερα πίσω από το μνημείο έχει αραιώσει κατά πολύ.
Limassol Today - Image 2 7
Εικόνα 9, 2022, σήμερα. ‘Προσωρινά μόνιμες’ πρόχειρες κατασκευές πλάι στις τσιμεντωμένης αλέες τοποθετούνται πάνω σε προγενέστερα παρτέρια και έχουν σταδιακά εξαφανίσει σπάνια βλάστηση η οποία αποτελούσε συλλογή του ιστορικού βοτανικού κήπου. Ένα τέτοιο ‘pop-up χωριό’ θα μπορούσε να γίνεται σε οποιαδήποτε χωράφα ανά την πόλη, προσφέροντας νέες χρήσεις σε υποβαθμισμένα μέρη.
Limassol Today - Image 2 8
Χωρίς σχόλιο…
Πηγές:
1-Severis, Rita, travelling artists in Cyprus 1700-1960, Philip Wilson publishers, 2000, p. 195-197.
2-Aπό την σελίδα Λεμεσού Μνήμες, ανάρτηση του Τίτου Κολώτα.
3-Cvar
4-wikipedia
5-polignosi
6-To καλλιεργημένο ενδιαφέρον του Σώζου για την ευπρέπεια της πόλης με την διαμόρφωση χώρων πρασίνου φανερώνεται και στην συντήρηση του κήπου στο νεκροταφείο Mullah Ahmetler των Αιγύπτιων στρατιωτών του 1821, στον μόλο (το οποίο διακρίνεται στον χάρτη Kitchener. (Πηγή Τ. Bağiskan).
7-Φύλλο Σχέδιο 54580304 και 545901 τμήματα 1 και 3, κλίμακα 1 :1000.
8-Διαδρομές περιπάτου κάτω από γραμμικά φυτεμένες δεντροστοιχίες.
9-Απόσπασμα από ανάρτηση στην σελίδα ‘Λεμεσού Μνήμες’ του Τίτου Κολώτα.

Powered by copy shop

Μην το χάσεις

Journal

Δείτε επίσης